Genetische afwijkingen bij paarden: Hoe voorkom je WFFS bij de fokkerij?

Stel je voor: je hebt een prachtig merrie, een toppaard voor de dressuur.

Ze heeft al heel wat Z-dressuur gelopen en je wilt haar lijn doorzetten. Je zoekt de perfecte hengst, eentje met superbewegingen en een goed karakter.

Je wilt maar één ding: een veulen dat net zo'n topper wordt. Maar dan komt de uitslag van de genetische test: ze is drager van WFFS. Meteen gaat er een schok door je heen. Wat betekent dit voor je fokkerijplannen?

Hoe groot is het risico? En vooral: hoe zorg je dat je geen dier op de wereld brengt dat lijdt aan deze ernstige aandoening? Geen paniek.

Met kennis en de juiste aanpak kun je WFFS (Warmbloed Friesian Foal Syndrome) gewoon uitsluiten. Dit is jouw stappenplan om verantwoord te fokken en je paarden te beschermen.

Stap 1: De basis op orde – Kennis en testmateriaal

Voordat je ook maar aan dekken denkt, moet je één ding zeker weten: welke van je paarden drager zijn.

Je kunt het je namelijk niet permitteren om op gevoel te fokken. WFFS is een recessieve aandoening. Dat betekent dat een veulen alleen ziek wordt als het van beide ouders het defecte gen krijgt.

Een drager is zelf gezond, maar kan het wel doorgeven. Wat heb je nodig?

• Een DNA-test: Je kunt een staal opsturen naar een gespecialiseerd lab. In Nederland is Paardengenetica een bekende partij. De test kost ongeveer €35 tot €45 per paard.
• Staalname-kit: Meestal een wattenstaafje voor de wang of een stukje haar met wortel. Volg de instructies van het lab precies op.
• Overzicht van je fokdieren: Zorg dat je stamboekpapieren en genetische data van je merries en potentiële hengsten bij de hand hebt.

Veelgemaakte fout: Denken dat je een paard niet hoeft te testen omdat het er gezond uitziet.

WFFS-testen zijn voor alle Friesche paarden (en ook steeds meer andere warmbloedrassen) essentieel. Ongeveer 10% van de Friese paarden is drager. Je kunt het niet zien aan de buitenkant.

Stap 2: De uitslag – Wat betekent N/N, N/WFFS of WFFS/WFFS?

Je krijgt de uitslag binnen. Nu begint het echte werk.

Je moet begrijpen wat de codes betekenen om de juiste keuzes te maken. Er is geen ruimte voor gissen. Pak de uitslag erbij en kijk naar de drie mogelijke uitkomsten.

1. N/N (Niet-drager): Dit is het groene licht. Dit paard heeft twee gezonde genen en kan nooit een ziek veulen krijgen. Ook kan het de ziekte nooit doorgeven. Fokken met een N/N paard is altijd veilig, ongeacht de status van de partner.
2. N/WFFS (Drager): Oranje licht. Dit paard is zelf gezond, maar heeft één defect gen. Het kan het WFFS-gen doorgeven aan ongeveer de helft van de nakomelingen. Je kunt ermee fokken, maar alleen met een paard dat zeker N/N is.
3. WFFS/WFFS (Affect): Rood licht. Dit paard heeft twee defecte genen. Helaas betekent dit dat het paard de aandoening heeft en meestal binnen enkele dagen na de geboorte overlijdt of direct afgemaakt moet worden om lijden te voorkomen. Dit paard mag nooit gefokt worden.

Specifieke maatvoering: Bij de uitslag hoort een duidelijk overzicht. Sla deze gegevens op in je fokkersdatabase of het stamboekregister.

Wees hier extreem secuur mee. Een verkeerde interpretatie kan leiden tot een drama op de fokkerij.

Stap 3: De match – Kies de juiste hengst voor je merrie

Hier wordt het spannend. Je hebt een merrie die drager is (N/WFFS) en je wilt haar dekken.

Je mag haar nooit dekken met een hengst die ook drager is. De kans op een WFFS/WFFS veulen is dan 25%.

En een kans van 50% op een drager. Alleen de combinatie N/N x N/WFFS of N/N x N/N is veilig. Stel, je merrie is N/WFFS. Je zoekt dus een hengst die N/N is.

Veel hengstenhouderijen zoals VDL Stud, Van Olst Horses of Stal Hendrix geven de WFFS-status van hun hengsten duidelijk aan op hun websites of in de dekbrochures.

Zoek op "WFFS-vrij" of "N/N". Praktijkvoorbeeld:
Merrie: N/WFFS (Drager)
Hengst: N/N (Niet-drager)
Uitslag: 50% N/N (veilig), 50% N/WFFS (drager, maar gezond). Geen enkel risico op een ziek veulen. Veelgemaakte fout: "Ach, de kans is maar 25% als beide drager zijn, dat valt mee." Dit is een gevaarlijke gedachte.

25% is een op de vier. Als je vier veulens fokt, is de kans groot dat er één ernstig ziek wordt.

Bovendien is de emotie van een ziek veulen groot en de financiële schade (dierenarts, verwerping) aanzienlijk.

Speel niet met de gezondheid van je dieren.

Stap 4: De dekdag en dracht – Monitoring en logboek

Als je de juiste combinatie hebt gevonden, gaat de merrie naar de hengst. Zorg dat de eigenaar van de hengst weet dat je de WFFS-status hebt gecontroleerd. Vraag om schriftelijke bevestiging van de status van de hengst.

Vertrouwen is goed, controleren is beter. Hoe herken je een goede fokker? Tijdens de dracht is er verder niets specifieks te doen aan WFFS. Het veulen groeit.

• Dekdatum.
• Naam en WFFS-status van de hengst (bewaar de uitslag!).
• Verwachte geboortedatum.

Maar houd het logboek bij. Noteer: Timing: De dekking zelf duurt even, maar de voorbereiding duurt maanden.

Reken op minimaal 3 maanden van tevoren beginnen met testen en selecteren. De dracht duurt 11 maanden. In totaal zit er dus al snel een jaar tussen het plannen en de geboorte.

Stap 5: De geboorte – De verlossing en het eerste moment

De dag is daar. Het veulen wordt geboren.

• Spierzwakte vanaf het eerste moment.
• De puppy-stand (moeilijk opstaan).
• Abnormale houding van het hoofd en de nek.
• Ademhalingsproblemen.

Bij een WFFS-positief veulen (WFFS/WFFS) zijn de symptomen vaak direct duidelijk en heftig. Denk aan: Zorg dat je voorbereid bent met de juiste spullen voor de geboorte; als fokker ben je moreel en wettelijk verplicht om direct een dierenarts in te schakelen bij twijfel. De dierenarts kan de diagnose vaak al op basis van de klinische verschijnselen stellen.

De pijn en het lijden zijn ondragelijk voor het dier. De enige humane optie is inslapen.

Dit klinkt hard, maar het is de realiteit van het fokken met dragers. Je hebt als fokker de verantwoordelijkheid om lijden te voorkomen. Veelgemaakte fout: Wachten en hopen dat het beter wordt. Bij WFFS wordt het niet beter. Direct handelen is cruciaal voor het welzijn van het veulen.

Stap 6: De toekomst – Doorgaan met verantwoord fokken

Je hebt een gezond veulen gekregen. Gefeliciteerd! Wat nu? Als je merrie N/WFFS was en de hengst N/N was, is je veulen:

1. 50% kans: N/N (Niet-drager). Een veilige fokker voor de toekomst.
2. 50% kans: N/WFFS (Drager). Ook een veilig paard om te houden, maar net als zijn moeder moet je testen voordat je hem/haar gaat fokken.

Het doel is om uiteindelijk zoveel mogelijk N/N paarden te fokken. Door sluw te selecteren op genetica, behoud je de kwaliteit van je fokkerij en voorkom je drama's. Naast genetica kijken veel liefhebbers ook naar andere dieren op het erf; het is een kleine moeite om te testen, maar het resultaat is een gezonde paardenpopulatie.

Verificatie-checklist: Ben je WFFS-proof?

Voordat je de dekking definitief vastlegt, loop je deze checklist na. Als je overal "Ja" kunt antwoorden, ben je goed bezig.

• Status merrie: Is mijn merrie getest en is de uitslag bekend? (N/N, N/WFFS of WFFS/WFFS).
• Status hengst: Is de hengst getest en is de uitslag N/N?
• Bewijs: Heb ik de uitslagen van beide dieren schriftelijk (digitaal) bewaard?
• Combinatie: Is de combinatie veilig? (Dus geen N/WFFS x N/WFFS en geen WFFS/WFFS x Iets).
• Dierenarts: Weet ik wie ik moet bellen bij twijfel over de gezondheid van het veulen?

WFFS voorkomen is geen rocket science. Het is simpelweg het volgen van een protocol. Testen, selecteren en verantwoordelijkheid nemen. Zo houden we de sport en de fokkerij voor iedereen plezierig en gezond.