Geboorte van een veulen: Stappenplan voor de eerste 24 uur na de bevalling
Een veulen op de wereld brengen is magie. Echt waar. Dat eerste moment, die onwrikbare blik tussen jou en je nieuwe paard, is onbetaalbaar.
Maar na die eerste euforie begint het werk. De eerste 24 uur na de geboorte bepalen de basis voor een gezond paard en een soepele start. Dit is jouw handleiding voor die cruciale uren. Geen poespas, gewoon wat je moet weten en doen.
Checklist: Wat je nodig hebt vóór de geboorte
Goed voorbereid is het halve werk. Je wilt niet als een kip zonder kop rondrennen terwijl de merrie al aan het persen is.
Zorg dat je dit paraat hebt staan in de stal. Denk aan een emmer met lauw water, een schone handdoek en een tang met een grip van ongeveer 10 centimeter breed, mocht je moeten helpen.
Een flesje met 'Force & Vitaliteit' of een vergelijkbaar energie- en elektrolytenmengsel voor de merrie is goud waard. Je hebt verder een schone navelstrengband of jodiumtinctuur (7%) nodig, en een vloeibaar ontwormingsmiddel geschikt voor veulens. Een stuk touw van ongeveer 1,5 meter om de merrie eventueel vast te zetten.
Een hoekje in de stal waar je de merrie rustig kunt laten liggen, zonder tocht. Zorg dat je telefoon opgeladen is en het nummer van je dierenarts in de buurt ligt. De dierenarts inschakelen bij een moeizame geboorte is geen schande, het is verstandig. Reken op een kostenplaatje van €150-€250 voor een reguliere visite.
De eerste minuten: de geboorte
Als het vruchtwater breekt en de vliezen tevoorschijn komen, begint de actie.
Meestal zie je eerst de twee voorbenen, gevolgd door het neusje van het veulen. Dit is de ideale presentatie. Blijf op afstand en observeer.
De merrie doet het werk. Ze perst en rust afwisselend.
Geef haar de ruimte. Een gemiddelde bevalling duurt vanaf het moment van persen ongeveer 20 tot 30 minuten.
Duurt het langer dan 45 minuten persen zonder resultaat? Bel je dierenarts. Zie je maar één been of een stuk van de staart als eerste? Bel direct de dierenarts. Dat is een afwijkende ligging.
De merrie mag rusten tussen de persweeën door. Blijf kalm. Jouw rust straalt af op het dier.
Direct na de geboorte: de eerste seconde
Zodra het veulen geboren is, breekt er een nieuw hoofdstuk aan. De navelstreng breekt meestal vanzelf binnen een minuut of tien. Blijf er met je handen af, tenzij het echt nodig is.
Als de navelstreng niet breekt, mag je deze op ongeveer 5-8 centimeter van de buik van het veulen doorknippen.
Gebruik hierbij een schone, scherpe schaar. Knip nooit te dicht bij de buikwand. Behandel de navelstomp direct met jodiumtinctuur.
Dompel de stomp onder tot aan de buik en herhaal dit de eerste drie dagen drie tot vier keer per dag. Dit voorkomt infecties.
Een geïnfecteerde navel is een van de grootste risico's voor een jong veulen. Veulens worden met een dunne laag slijm geboren. Ze moeten direct droog gewreven worden met een schone, droge handdoek.
Focus op het hoofd en de neusgaten. Zorg dat het slijm uit de neus en mond is.
Veulens die nat en koud blijven, verliezen te snel lichaamswarmte. Dit kan fataal zijn.
Een veulen moet binnen een half uur op de benen staan. Binnen een uur moet het drinken. Dat is de belangrijkste meetlat voor de eerste uren.
De eerste twee uur: de eerste melk en het staan
De eerste melk, de biest, is levensbelangrijk. Het zit boordevol antistoffen die het veulen beschermen.
Zonder biest is het veulen extreem kwetsbaar. De darm van een veulen kan deze antistoffen alleen de eerste 12-24 uur opnemen.
Na die tijd is het te laat. De kwaliteit van de biest daalt snel. Dus: zo snel mogelijk drinken.
De merrie produceert vaak al wat biest vlak voor of direct na de geboorte. Stimuleer het veulen om te drinken. Duw zijn neus zachtjes tegen de uier van de merrie. Meestal begint het veulen vanzelf te happen en te zuigen.
Controleer of het veulen daadwerkelijk inslikt. Soms zuigen ze verkeerd of vinden ze de tepel niet.
Een bekend fenomeen is een 'slobbekuier', waarbij de lip te los om de tepel zit. Dan drinkt het niet goed.
Als het veulen na een uur nog niet gedronken heeft, moet je biest over de toedienen. Dit kan met een fles of een maagsonde. Schakel hierbij hulp in van een ervaren persoon of dierenarts.
De merrie na de geboorte
Biest van je eigen merrie invriezen (€50-€100 per portie) is een slimme investering voor noodgevallen.
De merrie is ook een geval apart. Ze heeft net een zware prestatie geleverd. Geef haar een emmer met lauw water en een flinke hoeveelheid electrolyten.
Een zakje 'Equi-Lyte' of vergelijkbaar poeder opgelost in water doet wonderen. Ze verliest veel vocht en zouten.
Daarnaast heeft ze honger. Geef haar een kleine hoeveelheid ruwvoer, bijvoorbeeld een flinke pluk hooi van ongeveer 1-1,5 kg.
Bied haar de eerste 24 uur geen krachtvoer aan. Dit kan spijsverteringsproblemen geven. Let op de nageboorte.
De placenta moet meestal binnen drie uur na de geboorte van het veulen worden uitgestoten. Hang deze nooit op aan de stal of aan de staart van de merrie. Dit kan infecties veroorzaken. Leg het op een krant of in een emmer zodat je kunt controleren of hij compleet is.
Een incomplete nageboorte leidt tot ernstige baarmoederontsteking. De dierenarts moet dit verhelpen.
Controleer ook de uier van de merrie. Is die warm, hard of pijnlijk? Dat kan duiden op koorts of mastitis.
De eerste 24 uur: routine en controle
De eerste dag draait om twee dingen: rust en observatie. Beperk bezoek, want zeker wanneer je voor de eerste keer een veulen gaat fokken zijn de merrie en het veulen kwetsbaar. Laat ze alleen en plan je controles in.
Loop vier tot zes keer per dag even de stal in. Kijk of het veulen actief is, of het drinkt, en of de mest en urine goed verlopen.
De mest van een veulen heet meconium; het is de eerste mest, die donker en kleverig is. Daarna moet het geel/groenig worden.
Geen mest in de eerste 24 uur is een alarmsignaal. Drinkgedrag is de sleutel. Als het veulen slaperig wordt en niet meer drinkt, is er iets mis.
Controleer de temperatuur van het veulen. Normaal is 38,0 - 38,5°C.
Een temperatuur boven de 39°C of onder de 37,5°C is reden om de dierenarts te bellen. Weeg het veulen na 24 uur. Het zou ongeveer 2-3% van zijn geboortegewicht moeten zijn aangekomen. Een gemiddeld veulen weegt bij de geboorte 45-60 kg.
Voeding en beweging
Een gewichtsverlies is een slecht teken. Laat de merrie en het veulen de eerste 24 uur in de stal.
De merrie is moe en het veulen moet zijn benen en evenwicht vinden.
Een kleine stap van 4x4 meter is ruim voldoende. Na 24 uur, als alles goed gaat, mag je een wandeling maken in een kleine wei of paddock. Houd de eerste week de beweging beperkt.
Pezen en gewrichten van een veulen zijn nog zacht en aan het ontwikkelen. Terwijl de melkproductie op gang komt, zie je ook de eerste trekjes van het temperament; de invloed van de hengst wordt nu langzaam zichtbaar. Het veulen zal om de 30 tot 60 minuten drinken. Dat is normaal.
Zorg dat de merrie voldoende water blijft drinken. De totale voeropname van de merrie moet de komende weken met 10-15% toenemen om de melkproductie te ondersteunen.
Begin na de eerste week geleidelijk met een speciaal veulen krachtvoer voor de merrie, zoals 'Pavo PodoStart' of 'Epona Melk'. Je kunt ook verschillende soorten veulenbrok vergelijken om de beste keuze te maken. Dit kost ongeveer €25-€30 per 20 kg zak.
Veelgemaakte fouten die je wilt vermijden
Ervaring leert dat een aantal dingen misgaat. Hier zijn de valkuilen:
- Te veel stress: Vooral door mensen. Blijf op een afstandje en observeer. De merrie voelt jouw stress. Wees rustig.
- Navel niet goed behandelen: Smeren met jodium is cruciaal. Doe dit drie tot vier keer per dag. Een navelontsteking kan dodelijk zijn.
- Te vroeg bijvoeden: Geef het veulen de eerste dag geen extra voer. Melk is alles wat het nodig heeft. Bijvoeding kan leiden tot diarree.
- De placenta aan de staart binden: Doe het niet. Hangen helpt niet. Het verhoogt het risico op infecties bij de merrie.
- Drinken controleren met de vinger: Voel niet in de mond van het veulen om te kijken of het zuigt. Je kunt je vinger beschadigen en het veulen irriteren. Kijk gewoon of het drinkt.
Verificatie-checklist: Is alles goed?
Loop deze checklist af na de eerste 24 uur. Als je op alle vragen 'ja' kunt antwoorden, zit je goed. Twijfel je? Bel je dierenarts.
- Drinken: Drinkt het veulen regelmatig en met kracht uit de merrie?
- Mest & Urine: Heeft het veulen binnen 24 uur meerdere keren gemest en geplast?
- Navel: Is de navelstomp droog en niet rood of gezwollen?
- Activiteit: Is het veulen alert en probeert het te spelen of op te staan?
- Merrie: Is de merrie rustig, eet en drinkt ze, en is de nageboorte compleet?
- Temperatuur: Zijn de temperaturen van merrie en veulen normaal (tussen 38°C en 39°C)?
Het is beter om één telefoontje te veel te doen. De geboorte van een veulen is een wonder, maar het is ook een verantwoordelijkheid. Door deze stappen te volgen, geef je zowel de merrie als het veulen de beste start die ze kunnen krijgen. Je bent er klaar voor. Geniet van dit prachtige moment en de eerste uren met je nieuwe aanwinst.